Армянское Общенациональное Движение

Armenian National Movement

Հայ "Սամիզդատ" մամուլի դերը Հայաստանի անկախացման գործընթացում
Արման Գալոյան
Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի դասախոս, բ.գ.թ.


Հայ լրագրության պատմության արդի փուլում ուրույն դեր ունի «սամիզդատ» մամուլը1: Գաղտնի պայմաններում լույս տեսնող թերթերն էին, որ դարձան ամբիոն ազատության և անկախության, ազգային իղձերի իրականացման նպատակով ոտքի ելած ժողովրդի համար: Չնայած ժամանակին ունեցած դերակատարությանը, «սամիզդատ» մամուլի ժամանակաշրջանը տեսաբանները բավարար ուշադրության չեն արժանացրել:

«Սամիզդատ» տերմինը ծագել է 20-րդ դարի կեսերին՝ Խորհրդային Միությունում: «Սամիզդատ»-ի՝ հենց Ռուսաստանում ի հայտ գալը մասնագետները պայմանավորում են այնտեղ տարբեր ժամանակներում գրաքննության մշտական առկայությամբ2: «Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում «սամիզդատը» սկիզբ է առել ստալինյան բռնապետության ընդերքում: Գեղարվեստական «սամիզդատ» տպագրության վերելքը հատկապես կապվում է Սոլժենիցինի, Պաստեռնակի, Նաբոկովի, Ավտորխանովի, Բուլգակովի և մի քանի այլ այլախոհ հեղինակների գործերի անօրինական տարածման հետ»3:

«Սամիզդատ» բառն առաջին անգամ գործածության մեջ է դրել ռուս բանաստեղծ Նիկոլայ Գլազգովը: Խորհրդային գրաքննության հպատակ խմբագրությունները մերժում էին տպագրել նրա ստեղծագործությունները: Այդ խոչընդոտների արդյունքում Գլազգովը որոշեց ստեղծագործությունները հրապարակել անձամբ. 1952թ. նա իր ձեռագրերի տիտղոսաթերթին՝ այն հատվածում, որտեղ սովորաբար նշվում է հրատարակչության անվանումը, գրեց «Самсебеиздат»: «Արձանագրված է, որ ռուսական իրականության մեջ առաջինը Նիկոլայ Գլազգովն էր, որ 1952թ. իր ձեռագրի վրա նշեց «Самсебеиздат»4: Ռուս հեղինակների կարծիքով, Գլազգովն այսպես անալոգիա է արել «Госиздат» («Պետհրատ») բառի հետ: «Արդեն 60-ականների կեսերին իրոնիկ նորամուծությունը կրճատվեց, ու ի հայտ եկավ «սամիզդատ» (самиздат) տերմինը: Իսկ հետագայում այդ բառը կորցրեց իրոնիկ բնույթն ու գործածվեց ամենայն լրջությամբ»5:

Առաջին «սամիզդատները» ոչ թե քաղաքական, այլ գրական-գեղարվեստական բնույթ ունեին: «Սամիզդատ» եղանակով սկզբնական շրջանում տպագրվում էր խորհրդային տարիներին արգելված գրականությունը: Գեղարվեստական բնույթ էին կրում նաև առաջին «սամիզդատ» ամսագրերը. սրանք բանաստեղծությունների ժողովածուներ էին, որոնց յուրաքանչյուր համարում հրատարակվում էին տասնյակ բանաստեղծների գործեր: Որպես առաջին ամսագիր հիշատակվում է Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) 1956թ. լույս տեսած «Կուլտուրա»-ն («Մշակույթ»):

ԽՍՀՄ-ում սամիզդատներին զուգահեռ, երևան եկան նաև тамиздат-ները: Սրանք արտերկրում տպագրվող և ԽՍՀՄ-ում անլեգալ կերպով տարածվող արգելված գրքերն էին6: «Տամիզդատները» և՛ գրական-գեղարվեստական, և՛ քաղաքական նշանակություն ունեին:

Առաջին հասարակական-քաղաքական տեղեկագիրը՝ «Ինֆորմացիա» վերնագրով, լույս է տեսել 1956թ. Պետերբուրգում: Խմբագիր Ռևոլտ Պիմենովը հասցրեց տպագել 10 համար, որից հետ ձերբակալվեց ու դատապարտվեց հակախորհրդային քարոզչություն իրականացնելու մեղադրանքով: Իսկ Մոսկվայում առաջին «սամիզդատը» լույս է տեսել 1959թ.: Դա Ալեքսանդր Գինզբուրգի «Սինտաքսիս» («Շարահյուսություն») ամսագիրն էր7: Արդեն 60-ական թվականներից ԽՍՀՄ պետանվտանգության կոմիտեի (ՊԱԿ) զեկուցագրերում հիշատակվում էր «սամիզդատ» տերմինը: Իրենց գաղտնի զեկուցագրերում ՊԱԿ աշխատակիցները փաստում էին, որ վերջին տարիներին «սամիզդատ»-ները որակական փոփոխություն են կրել: «Եթե հինգ տարի առաջ ձեռքից ձեռք էին անցնում գաղափարապես անկայուն գեղարվեստական գործեր, ապա վերջին տարիներին ավելի մեծ տարածում են գտնում ծրագրային-քաղաքական բնույթի փաստաթղթերը»8:

«Սամիզդատ» թերթերի ի հայտ գալը պայմանավորված էր ԽՍՀՄ-ում այլախոհական (դիսիդենտական) շարժումներով: «Սամիզդատ» թերթերի հրատարակումն այլախոհության դրսևորումներից էր. այլախոհներն այդպես էին մարդկանց հասցնում իրենց խոսքը, գաղափարները:

Հայաստանում «սամիզդատ» մամուլը զարգացման ուրույն փուլեր է ունեցել: Առաջին «սամիզդատն» ի հայտ եկավ 1967թ.: Մինչ այդ, սակայն «սամիզդատ» մամուլի ու այլակարծության դրսևորումների համար արդեն իսկ պարարտ հող էր ստեղծվել. 1965թ. ապրիլի 24-ին Հայոց ցեղասպանության 50-րդ տարելիցի օրը, ի հիշատակ անմեղ զոհերի, Երևանում քաղաքացիները երթ անցկացրին: Առաջին անգամ էր, որ Խորհրդային Հայաստանում ցեղասպանության տարելիցին նվիրված նման լայնամասշտաբ միջոցառում տեղի ունեցավ: Այդ օրը կայացած ցույցի մասնակիցներից ոմանց ձերբակալեցին, նույնը եղավ նաև հաջորդ տարի:

Արդեն 1967թ. Հայաստանում հիմնադրվեց ընդհատակում գործող Ազգային միացյալ կուսակցությունը9: Վերջինիս անդամներին է վերագրվում հայերեն առաջին «սամիզդատ» թերթի լույսընծայումը: Ընդունված է համարել, որ հայկական առաջին «սամիզդատ»-ը ԱՄԿ «Փարոս» թերթն է: Հրատարակիչներն էին Հայկազն Խաչատրյանը, Շահեն Հարությունյանը, Վահան Զատիկյանը և այլք: «Փարոսն» ուներ 5 հազար տպաքանակ, տպագրվում էր ստանդարտ մեքենագրական թղթի վրա և բաղկացած էր չորս էջից: «Փարոսի» հաջորդ համարը` լրացուցիչ հավելումով, հրատարակվեց միայն 1971թ., ուղիղ տասը տարի անց՝ 1981թ., հրատարակվեց «սամիզդատ» թերթի չորրորդ՝ վերջին համարը. այն հրատարակեցին նախկին այլախոհ քաղբանտարկյալներ Աշոտ Նավասարդյանն ու Ազատ Արշակյանը10:

«Փարոս»-ի առաջին համարի հրատարակումից մեկ տարի անց՝ 1968թ., ընդհատակում գործող Ազգային միացյալ կուսակցությունը գաղտնի տպագրեց «Երկունք» «սամիզդատ» ամսագիրը՝ 500 օրինակով: Սակայն պարբերականը տարածող խմբին ՊԱԿ աշխատակիցները ձերբակալեցին և այլախոհության ու հակախորհրդային քարոզչության համար դատապարտեցին ազատազրկման:

Վկայություններ կան, որ բացի «Փարոս»-ից, այդ տարիներին հրատարակվել է մեկ այլ «սամիզդատ» թերթ՝ այլախոհ գործիչ Պարույր Հայրիկյանի11 «Ազգային ինքնորոշում միավորման» կողմից: Այն կրում էր «Ցասում» անվանումը12: 1968թ. «սամիզդատ» եղանակով փորձ է արվել տպագրելու նաև «Հանուն Հայրենիքի» ամսագիրը: Նախաձեռնողը եղել է «Հայ դատ» ընդհատակյա կազմակերպությունը՝ Հովիկ Վասիլյանի գլխավորությամբ, սակայն նրանց հաջողվել է տպագրել 343 օրինակ. Վասիլյանին և այդ խմբի անդամներին հայտնաբերել ու դատապարտել են ազատազրկման13:

Այնուհետև մոտ 18 տարի Հայաստանում «սամիզդատ» եղանակով թերթեր չէին տպագրվում: Մինչդեռ այդ տարիներին խորհրդային մյուս հանրապետություններում, մասնավորապես՝ Ռուսաստանում, «սամիզդատները», հակառակ իշխանությունների ճնշումներին, տպագրվում էին14: Սակայն սա չէր նշանակում, թե խորհրդային իշխանություններին հաջողվել էր Հայաստանում մարել այլախոհական շարժումները: Ընդհակառակը, Հայաստանում 1953-1990թթ. այլախոհության համար դատապարտվել է 107 մարդ, միայն 1980-ականներին՝ 14 հոգի15:

Հայաստանում սառույցը կոտրվեց 1987թ.: Օգտվելով վերակառուցման տարիներին ընձեռված հնարավորություններից՝ Հայաստանում ստեղծվեցին նաև հասարակական կազմակերպություններ՝ «Մաշտոց», «Զանգակատուն», «Ամբերդի վերականգնման ֆոնդ»: Թեև դրանք առերևույթ ոչ քաղաքական կազմակերպություններ էին, սակայն իրականում զբաղվում էին հենց քաղաքականությամբ:

«Սամիզդատ» մամուլը կանոնավոր սկսեց հրատարակվել 1987-ից: Ներսես Հայրապետյանը 1987-1989 թվականներն անվանում է «սամիզդատ» մամուլի շրջան. «Ոչ պաշտոնական մամուլի «սամիզդատ» շրջանն իրավամբ ավարտվեց, երբ 1989թ. նոյեմբերի 2-ին Հայոց համազգային շարժման առաջին համագումարի առթիվ լույս տեսավ «Հայք» թերթի անդրանիկ համարը… Սրանով, սակայն, «սամիզդատ» պարբերականները չվերացան և նույնիսկ այժմ, առիթից առիթ, երևան են գալիս»16: Շարունակելով մամուլի պարբերականացումը՝ նա առանձնացնում է նաև հետևյալ փուլերը. 1990-1991թթ. անցումային փուլն է, 1992-1998թթ.՝ ազատական մամուլի ձևավորման շրջանը17:

1987-1990 թվականները հայ «սամիզդատ» մամուլի պատմության մեջ համարվում են վերելքի շրջան, երբ դրանք բուռն ծաղկում էին ապրում:

1987թ. մայիսին, ազատ արձակվելով Մորդովիայի աքսորավայրից, Պարույր Հայրիկյանը հիմնադրեց «Աշոտ Նավասարդյանի և Ազատ Արշակյանի պաշտպանության կոմիտեն»: Մի քանի ամիս անց այն վերանվանվեց «Քաղբանտարկյալների պաշտպանության հայկական կոմիտե»: Եվ այդ կոմիտեն 1987թ. մայիսին «սամիզդատ» եղանակով լույս ընծայեց «Աշոտ Նավասարդյանի և Ազատ Արշակյանի պաշտպանության կոմիտեի Տեղեկագիր»-ը18:

Սակայն կա տեսակետ, որ Հայաստանում առաջին «սամիզդատը» համարվում է Պարույր Հայրիկյանի հիմնադրած, Սուսաննա Գրիգորյանի խմբագրած «Անկախություն» թերթը, որը լույս տեսավ 1987թ. հոկտեմբերի 24-ին: «Հայաստանում առաջին (ԽՍՀՄ տարածքի երկրորդ) ոչ պաշտոնական, անկախ շաբաթաթերթն է, որ բացահայտորեն ըմբոստացավ կոմունիստական ամբողջատիրության դեմ (առաջինը 1987թ. օգոստոսի 1-ից Մոսկվայում լույս տեսած՝ Ա.Պոդրաբինեկի «Էքսպրես խրոնիկա» շաբաթաթերթն էր): Արցախյան ազատամարտի պոռթկումից սկսած՝ ազատագրական շարժման փաստորեն առաջին և երկար ժամանակ միակ տարեգիրն էր»19: Այս տեսակետի կողմնակից Ն.Հայրապետյանը որպես հիմնավորում նշում է. «Տեղեկագիրը» տարածվում էր նեղ շրջանակներում, ուներ ոչ թե գաղափարախոսական, այլ գերազանցապես տեղեկատվական-փաստագրական բնույթ: «Այն ավելի ճիշտ կլինի բնորոշել որպես հիշյալ կոմիտեի շրջաբերական, քան պարբերական՝ վերջինիս դասական իմաստով»20: Հենց այս պատճառով էլ նոր շրջանի առաջին «սամիզդատ» համարվում է ոչ թե «Տեղեկագիրը», այլ՝ «Անկախություն»-ը, որը բավական երկար կյանք ունեցավ:

1987-1990 թվականները հայ «սամիզդատ» մամուլի ոսկեդարն էր: Միայն 1988թ. Հայաստանում լույս տեսավ ավելի քան մեկ տասնյակ «սամիզդատ» թերթ, իսկ 1988-1990թթ. մոտավոր հաշվարկներով լույս է տեսել երեք տասնյակից ավելի «սամիզդատ» պարբերական21: Այդ ժամանակաշրջանի «սամիզդատ» թերթերի գոյությունը պայմանավորված էր երկրում ստեղծված քաղաքական իրավիճակով` ծավալված Հայոց համազգային շարժմամբ: «Սամիզդատներից» ոչ բոլորը հրատարակվեցին կանոնավոր կերպով և տևական ժամանակ: Նրանց մի մասը նույնիսկ երկու-երեք թողարկումից հետո դադարում էր տպագրվելուց: Թերթերից բացի, նույն եղանակով տպագրվում էին նաև թռուցիկներ: Սրանք իրենց բովանդակությամբ նման էին «սամիզդատ» թերթերին, հաճախ՝ հենց «սամիզդատ» թերթն իր ծավալով թռուցիկ էր հիշեցնում: Այնպես որ, սրանք ևս տեղեկատվական, քարոզչական նպատակներ էին հետապնդում:

1988-1990թթ. «սամիզդատ» թերթերից առանձնացնենք Ալեքսանդր Արզումանյանի խմբագրած «… և այլն», ԱԻՄ «Ինքնորոշում», «Անկախություն», «Հայրենիք», ՀՀՇ կուսակցության «ՀՀՇ խոսնակ», «88», ինչպես նաև «Գոյապայքար» երիտասարդական միության «Մաշտոց» «սամիզդատ»-ները: Սրանք մյուսներից առանձնանում են և՛ իրենց «երկարակեցությամբ», և՛ որակով: «Հայ լրագրությունը նմանատիպ մեկ վերելք ևս ապրեց 1988-1990 թվականներին՝ Ղարաբաղյան շարժման տարիներին: Այդ տարիներին բնորոշ էր ավելի շատ «սամիզդատ» մամուլի գոյությունը, որից իր լայնախոհությամբ, հարցադրումների հրատապությամբ և վերլուծությունների խորությամբ առանձնանում էր «… և այլն» պարբերականը (խմբագիր՝ Ալեքսանդր Արզումանյան), որը լույս էր տեսնում 1989-1990 թվականներին և անդրադառնում էր օրախնդիր դրսևորումներին, որոնք հետաքրքրում էին հասարակությանը»,- նման գնահատական է տվել Այդին Մորիկյանը22:

Ինչպես արդեն նշվեց, «սամիզդատ» թերթերը տպագրվում էին գաղտնի պայմաններում. դրանք հիմնականում հասարակ թղթի վրա գրամեքենայով տպված, լուսապատճենված թերթիկներ էին կամ լուսանկարահանված էջեր, լույս էին տեսնում ոչ մեծ տպաքանակով։ Ի տարբերություն պաշտոնական մամուլի, որը վաճառվում էր կրպակներում, «սամիզդատները» տարածվում էին գաղտնի՝ թռուցիկների նման: Հատկապես սկզբնական շրջանում «սամիզդատները» չունեին հստակ պարբերականություն: Պատճառն ընդհատակյա կազմակերպությունների, այդ թվում՝ «սամիզդատ» մամուլի հրատարակիչների հանդեպ խորհրդային իշխանության հետապնդումներն ու հալածանքներն էին, որոնց արդյունքում նրանք գործում էին գաղտնի պայմաններում:

Բավական բազմազան էր «սամիզդատ» մամուլի բովանդակությունը: Դրանք անդրադառնում էին թեմաների, որոնց մասին գրելն արգելված էր պաշտոնական մամուլի համար. ԽՍՀՄ կազմից Հայաստանի անջատում, Հայաստանի անկախ պետության հիմնադրում: Այս թեմաներն արծարծվում էին հիմնականում հրապարակախոսական ժանրի նյութերում: «Սամիզդատ» մամուլում ներկայացված էին նաև հայ ազգային գործիչների, մասնավորապես՝ Հայաստանի առաջին Հանրապետության գործիչների մասին նյութեր, արտատպում հատվածներ նրանց ստեղծագործություններից և այլն: Ներկայացվում էին պատմության էջերը, որոնք խորհրդային տարիներին կամ փակ էին, կամ հրապարակվում էին գրաքննության «զտիչով» անցնելուց հետո:

«Սամիզդատ» մամուլում շատ էին նաև ինֆորմացիոն բնույթի նյութերը: Դրանք տեղեկություն էին հաղորդում առաջին հերթին այդ օրերին ընթացող քաղաքական գործընթացների մասին: Հանրահավաքի վայրից ռեպորտաժներին զուգահեռ, ինքնահրատները ներկայացնում էին նաև շարժման առաջնորդների ու ակտիվիստների ելույթները: Լայն անդրադարձ կար մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, մասնավորապես, քաղբանտարկյալներին, նրանց դեմ հարուցված քրեական գործերին, դրանց վերաբերյալ արձագանքներին: 1988-1989թթ., երբ ձերբակալվել էին «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամները, «սամիզդատ»-ները կանոնավոր անդրադառնում էին կատարվածին՝ բոլոր մանրամասներով: Հայաստանյան «սամիզդատ» մամուլը սերտորեն համագործակցում էր նաև խորհրդային մյուս երկրների «սամիզդատ» թերթերի, մասնավորապես՝ «Գլասնոստի»-ի հետ, արտատպելով նրանց, ինչպես նաև՝ «Ազատություն» ռադիոկայանի լուրերը: Այսպես, փաստորեն, «սամիզդատ» թերթերը նոր լույսով սկսեցին բացահայտել իրողությունները, ներկայացնել այն, ինչի մասին խորհրդային իշխանությունների օրոք ընդունված չէր խոսել. «Պաշտոնական մամուլի նկատմամբ սրանք ունեին մի մեծ առավելություն՝ քարոզում էին ազատության և ճշմարտացիության լեզվով, ասում նախկինում յոթ փակի տակ պահվող մտքեր ու գաղափարներ»23:

«Սամիզդատ» մամուլի առանձնահատկությունների և նրա ունեցած ազդեցության մասին խոսելիս առաջին հերթին հարկավոր է հաշվի առնել տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները:

Խորհրդային Միությունում, որտեղ իշխում էր միակուսակցական ռեժիմը, հալածվում էր այլընտրանքային խոսքը, վերահսկվում և պաշտոնական գրաքննության էին ենթարկվում լրատվամիջոցները: «Կոմունիստական, մասնավորապես՝ խորհրդային մամուլը պլանավորված, կուսակցության և կառավարության կողմից վերահսկվող համակարգ էր, որը մերժում էր և՛ մասնավոր հրատարակությունները, և՛ դրանց մրցակցությունը: Միակուսակցական մամուլին էր պատկանում որևէ նյութի հրապարակման մենաշնորհը: Թղթակիցների աշխատանքը դիտվում էր որպես պոզիտիվ լրատվություն, որը պետք է ծառայեր կուսակցության նպատակներին և ոչ թե մարդկանց շահերին»24: Նման պայմաններում «սամիզդատ» մամուլի ի հայտ գալը չէր կարող աննկատ ու անհետևանք մնալ: «Սամիզդատ» մամուլը բացահայտ քննադատում էր կենտրոնին, մատուցում այլընտրանքային տեղեկատվություն ու գաղափարներ: Օրինակ, «սամիզդատ» մամուլում լայնորեն արծարծվեց Հայաստանի անկախության գաղափարը. «Փարոս»-ը դեռ 1967թ. գրում էր. «Հայ մտավորականության սրբազան պարտքն է ժողովրդի հետ միասին կարճ ժամանակում լուծել Հայկական հարցը նոր և ճիշտ ձևով, հայ ժողովրդի իղձերը իրականություն դարձնելու, այսինքն՝ Հայաստանն ազատագրել Ռուսական լծից, դուրս գալ այսպես կոչված սովետական կազմից և հայտարարել Հայաստանն անկախ, չեզոք պետություն»25: «Ազգային շարժման սկզբից մինչև օրս մենք միշտ ենթարկվել ենք Մոսկվայի կողմից կազմակերպված հոգեբանական և մարմնական ահաբեկչության: 1988 թվականը հայ ժողովրդի համար եղավ քաղաքական հասունացման և ճշմարտության հետ հաղորդակցվելու տարի: Ոչ մի կոտորած, ոչ մի սադրանք մեզ չպետք է կարողանա հետ պահել մեր պայքարից»26:

Այս առումով, «սամիզդատ» մամուլի առանձնահատկություններից մեկն էլ ազգային բովանդակությունն էր: Այս հանգամանքը դրսևորվում էր նաև «սամիզդատ» թերթերի անուններում, ձևավորման մեջ օգտագործվող պատկերներում (հիմնականում հանդիպում են Մասիս լեռը, արծիվ, առյուծ, խաչ, սուր և այլն) և նյութերի բովանդակությունում:

«Սամիզդատ» մամուլի ևս մեկ առանձնահատկություն էր ծայրաստիճան քաղաքականացված լինելը: Այդ փաստը, թերևս, բնական է և միանգամայն հասկանալի. այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ «սամիզդատ» մամուլն այդ օրերին սկիզբ առած Հայոց համազգային շարժման խոսափողն էր, ըստ այդմ՝ նրա անբաժանելի մասը: Ինչպես վերը նշեցինք, «սամիզդատ» թերթերի ի հայտ գալը պայմանավորված էր ԽՍՀՄ-ում ծավալվող այլախոհական շարժումներով: Եվ այս համատեքստում հարկավոր է նկատել, որ «սամիզդատ» մամուլը լուրջ ազդեցություն ունեցավ քաղաքական պայքարում. «սամիզդատը» նպաստեց քաղաքական ընդդիմության գործունեության խթանմանը, հասարակության մեջ նրա գաղափարների տարածմանը: Այն ոչ միայն տեղեկատվության, այլև հասարակական կարծիք ձևավորելու միջոց էր: Այդպես «սամիզդատ» թերթերն ու թռուցիկները վերածվեցին քաղաքական պայքարի լուրջ միջոցի: «Պաշտոնական մամուլի վիթխարի տպաքանակի և հնարավորությունների համեմատ, «ինքնահրատ» մամուլը տարածման շրջանակներ և հասարակական մտքի վրա ազդելու հնարավորություններ գրեթե չուներ: «Սամիզդատների» ուժը ժողովրդի և նրա ոգու մեջ էր, իսկ դա դրսևորվեց Հայոց համազգային շարժմամբ, որը Հայաստանը վերածեց մի միասնական ամբողջության՝ մեկ սիրտ, մեկ մարմին, մեկ նպատակ՝ Ղարաբաղ և Միացում: «Ինքնահրատ» մամուլն ուներ մի հզոր դաշնակից ևս՝ ամենօրյա ցույցերում տարածվող բաց նամակները, պլակատները, քարոզչաթերթերը (թռուցիկներ), սրանք ստեղծվում, բազմացվում և տարածվում էին հեղեղի պես»27: Այս համատեքստում «սամիզդատ» թերթերն ու թռուցիկներն ունեցան նաև հոգեբանական ազդեցություն՝ ըստ էության կոտրելով վախի մթնոլորտը:

«Սամիզդատ» մամուլի հետևանքով զգալիորեն վերափոխվեցին նաև մամուլի ինֆորմացիոն շրջանակները: Այլևս մամուլը սկսեց անդրադառնալ ոչ թե այն թեմաներին, որ նպատակահարմար էր գտնում իշխանությունը, այլ՝ ինչ հետաքրքրում էր ժողովրդին: «Սամիզդատ» թերթերը կոտրեցին լրագրության, լրագրողի աշխատանքի մասին մինչ այդ եղած կարծրատիպերը: Այսինքն, եթե նախկինում մամուլը ծառայում էր կուսակցության շահերին, ապա «սամիզդատները» ծառայում էին հասարակությանը, մարդկանց, բավարարում այդ օրերի նրանց լրատվական, ինֆորմացիոն «քաղցը»: Եվ նրանք եղան կամուրջը՝ հնից նորի անցման ճանապարհին:

Եթե ընդհանրացնելու լինենք հայ «սամիզդատ» մամուլի պատմությունը, ապա այն կարելի է բաժանել 5 հիմնական շրջանի.

1967-1981թթ. - նախնական շրջան. այս ընթացքում հիմնադրվեցին հայերեն առաջին «սամիզդատ»-ները, որոնք, սակայն, ճնշումների ու հալածանքների պատճառով երկար կյանք չէին ունենում:

1981-1987թթ. - անկման տարիներ. այս ընթացքում Հայաստանում պարզապես դադարեց «սամիզդատների» լույսընծայումը, իսկ այլախոհների մեծ մասը գտնվում էր կալանավայրերում:

1987-1988թթ. - «սամիզդատ» մամուլի վերակենդանացման տարիներ. այս ընթացքում ակտիվ փորձեր արվեցին կրկին լույս ընծայելու «սամիզդատ» թերթեր. սառույցը որոշակիորեն շարժվեց:

1988-1991թթ. - «սամիզդատ» մամուլի զարգացման շրջան: Այս ընթացքում մեծ թիվ էին կազմում «սամիզդատ» թերթերը, որոնք նոր որակ ու շունչ ստացան:

1991թ. առայսօր: ՀՀ անկախության հռչակումից, «Մամուլի և զանգվածային լրատվության մյուս միջոցների մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումից հետո վերացան թերթ տպագրելու համար պետական մարմինների արգելքները: Թեև դրանից հետո եղան որոշակի «սամիզդատների» թողարկումներ, սակայն դրանք կրում էին ոչ պարբերական բնույթ և լույս էին տեսնում առիթից առիթ:

1 Հայերենում օգտագործվում է նաև «Ինքնահրատ» բառը, որը «Սամիզդատ»-ի հայերեն թարգմանությունն է: «Սամիզդատ»-ին զուգահեռ գործածվում է մեկ այլ տերմին՝ «ոչ պաշտոնական մամուլ»: Այս անվանումը տրվել է ի հակադրություն խորհրդային պաշտոնական լրատվամիջոցների. այդ եզրույթը գործածվում է՝ նկատի ունենալով «ոչ պաշտոնական մամուլի» տպագրության եղանակը: Տե՛ս Ներսես Հայրապետյան, Հայաստանում ժամանակակից մամուլի զարգացման մի քանի հարցեր (1988-1998թթ.), Ժողովրդավարության զարգացումը Հայաստանում. սեմինարի նյութերի ժողովածու, Երևան, 1999, էջ 28:

2 Алексеева Людмила, История инакомыслия в СССР, M., 1992. http://www.memo.ru/history/diss/books/ALEXEEWA/index.htm

3 Ներսես Հայրապետյան, Հայաստանում ժամանակակից մամուլի զարգացման մի քանի հարցեր (1988-1998թթ.), Ժողովրդավարության զարգացումը Հայաստանում. սեմինարի նյութերի ժողովածու, Երևան, 1999, էջ 28:

4 Մատենագիտություն նորանուն հայկական պարբերական մամուլի (1987-1996), կազմեց՝ Ներսես Հայրապետյանը, Երևան, 1999 էջ 9: Տե՛ս նաև Суетнов Александр, Самиздат: Библиографический указатель, Москва, 1992, с. 18.

5 http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301102

6 http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82, տե՛ս նաևhttp://scepsis.ru/library/id_815.html, տես նաև՝ http://urokiistorii.ru/history/trad/2009/05/tamizdat

7 http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301102

8 Նույն տեղում:

9 Հայաստանը ԽՍՀՄ երկրներից միակն էր, որտեղ կար կուսակցություն, որի նպատակն էր ԽՍՀՄ-ից Հայաստանի անջատումը, միտք, որն արժանանում էր ժողովրդի հավանությանը: 15 տարվա մեջ ՊԱԿ-ը համոզվեց, որ ԱՄԿ-ն անկոտրում է. ձերբակալությունների յուրաքանչյուր ալիքից հետո ի հայտ էին գալիս նորանոր հետևորդներ: Միևնույն ժամանակ, ԱՄԿ-ն և ընդհանրապես՝ Հայաստանում տիրող տրամադրությունները երկրից դուրս քիչ էին հայտնի: Մանրամասն տե՛սhttp://www.memo.ru/history/diss/books/ALEXEEWA/index.htm

10 ԱՄԿ անդամ Աշոտ Նավասարդյանն այլախոհության, հակախորհրդային քարոզչության համար ձերբակալվել և առաջին անգամ դատապարտվել է 1969-71թթ., երկրորդ անգամ՝ 1974-77թթ., երրորդ անգամ՝ 1981-87թթ.: Իսկ Ազատ Արշակյանը ձերբակալվել և դատապարտվել է առաջին անգամ՝ 1974-77թթ., երկրորդ անգամ՝ 1981-87թթ.: Վերջին անգամ նրանք ձերբակալվեցին ու դատապարտվեցին հենց «Փարոսի» չորրորդ համարի հրատարակության համար:

11 Քաղաքական դրդապատճառներով շուրջ 17 տարի կալանավայրում, այնուհետև աքսորում է անցկացրել նաև Պարույր Հայրիկյանը:

12 Անանյան Գ., Արդի հայ մամուլի լույսն ու ստվերը, Երևան, 2001, էջ 10, տե՛ս նաև Ժուռնալիստիկա. տեսության և պատմության հարցեր, Պրակ Բ, Երևան 2001, էջ 95:

13 Մանուկյան Ա., Քաղաքական այլախոհությունը Հայաստանում. 1950-1988թթ., Երևան, 2005, էջ 50:

14 Այդ տարիներին Մոսկվայում լույս տեսնող ամենահայտնի «սամիզդատը» եղել է «Ընթացիկ իրադարձությունների խրոնիկա» (”Хроники текущих событий”) տեղեկատվականը, որը հրատարակվեց 1968-1983թթ. (ընդհանուր 64 համար): Առաջին գլխավոր խմբագիրը Նատալյա Գորբանևսկայան էր: Տե՛ս Մանուկյան Ա., Քաղաքական այլախոհությունը Հայաստանում. 1950-1988թթ., Երևան, 2005, էջ 32: Տե՛ս նաևhttp://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301102

15 Մանուկյան Ա., Քաղաքական այլախոհությունը Հայաստանում. 1950-1988թթ., Երևան, 2005, էջ 84:

16 Ներսես Հայրապետյան, Հայաստանում ժամանակակից մամուլի զարգացման մի քանի հարցեր (1988-1998թթ.), Ժողովրդավարության զարգացումը Հայաստանում. սեմինարի նյութերի ժողովածու, Երևան, 1999, էջ 28:

17 Նույն տեղում։

18 Գևորգ Յազըճյան, Հայաստանի 1985-1991 թուականներու պարբերական մամուլը, Անթիլիաս, 2004, էջ 39:

19 Մատենագիտություն նորանուն հայկական պարբերական մամուլի (1987-1996), կազմեց Ներսես Հայրապետյանը, Երևան, 1999 էջ 37:

20 Մատենագիտություն նորանուն հայկական պարբերական մամուլի (1987-1996), կազմեց՝ Ներսես Հայրապետյանը, Երևան, 1999, էջ 37:

21 Անանյան Գ., Արդի հայ մամուլի լույսն ու ստվերը, Երևան, 2001, էջ 10:

22 Մորիկյան Ա., Ժուռնալիստիկա, ինչ, ինչու, ինչպես, Երևան, 2006, էջ 197:

23 Մատենագիտություն նորանուն հայկական պարբերական մամուլի (1987-1996), կազմեց՝ Ներսես Հայրապետյանը, Երևան, 1999, էջ 10:

24 Լրագրողի հակիրճ տեղեկատու բառարան, Pro Media, Երևան, 2000, էջ 20-21:

25 Փարոս, 1967, N 1:

26 Ինքնորոշում, 10 հունվարի, 1989, N 2:

27 Մատենագիտություն նորանուն հայկական պարբերական մամուլի (1987-1996), կազմեց՝ Ներսես Հայրապետյանը, Երևան, 1999, էջ 10:

«Գլոբուս» վերլուծական հանդես, թիվ 7, 2012
 



«Հայք»
Հարցում
Թվարկված տարբերակներից որն եք համարում Հայաստանում առկա ներքաղաքական ճգնաժամի լուծում
 
Գործընկերներ